گلاسه - محمد میلانی: به‌ طور کلی کار روی هر تفکر فلسفی و اندیشه‌های سیاسی منشعب از امر تفکر فلسفی - بالاخص تفکر سترگ کسی، چون هگل - جز با فلسفیدن و درک تاریخ، فرهنگ، زبان و مولفه‌ های ذهنی و سنت آن متفکر یا فیلسوف امکان‌ پذیر نمی‌ تواند باشد.

اگر مراد قطعی این باشد و بپذیریم که مانند یک امر عقلانی- فلسفی به مقوله توجه کرده‌ ایم، پس فهم فلسفه هگل نیز جز با فهم تاریخ و فرهنگ آلمان و مهم‌ تر از همه زبان آلمانی که در نوع خودش ساحتی از بزرگ‌ ترین اندیشه‌های بشری را شامل می‌ شود، بی‌هیچ تردیدی غیر ممکن است.

بنیاد دولت مدرن

هگل و شناخت مبانی تفکر منتهی به امر سیاسی و اجتماعی

گئورگ ویلهلم فریدریش هگل، به طرز بسیار همه‌جانبه‌ای از همان ابتدای ورودش به دانشگاه و توجه فلسفی‌اش تمایل خاصی به ادیان در جهان و امر دینی به مثابه عامل حرکت در تحولات اجتماعی و نیز سیاسی جوامع بشری داشت. بالاخص که انقلاب بزرگ و اثر گذار فرانسه تفکر او را به سیاست و اجتماع بسیار مورد تاثیر خود قرار داده بود.

«کاشتن درخت آزادی» به عنوان یک کار نمادین، اما بسیار هدفمند او، به همراه شلینگ دیگر فیلسوف هم‌دوره آلمانی وی که ایده‌ آلیسم آلمانی به او نیز بسیار بدهکار است، نشان از قدرت اثر‌پذیری او از این انقلاب را داشت. پس بر این مبنا هگل همزمان دارای دو ساحت اثرپذیر از دین و نیز نگرش سیاسی یا بهتر بگوییم آزادیخواهانه سیاسی است.

قابلیتی که به‌ طور کلی به زمان حضورش در فضای آکادمیک دانشگاه ینا شکل گرفت. از این‌رو فلسفه سیاسی هگل ارتباط تنگاتنگی با فلسفه عمومی او دارد. او معتقد است باید ذات سیاست در مرتبه ذات فلسفه مطرح شود، پس فلسفه سیاسی او بر اساس آگاهی به خود است.

از آنجا که هگل سیاست را وسیله رسیدن به آگاهی به خود تصور می‌ کرده است، افرادی، چون افلاطون که به امر آموزش کودک توجه دارند مورد انتقاد او هستند. او مساله سیاست را در سطح تحول ذهنی جست‌ و جو می‌ کند و سعی دارد از تصور و پذیرش یک به اصطلاح امر انتزاعی به امری درخور ساختار انضمامی برسد.

امری که هگل در واقع اولین فیلسوفی است که به دنبال این مهم با استناد به امر ذهنی و در طول تاریخ فکر و ذهن تا زمانه خودش جست‌ و جو می‌ کند. دیالکتیک هگلی، معنای روح، علم‌الاجتماع وی و نیز سیاست از دیدگاه وی دقیقا متاثر از این پروسه ارزشمند فکری او است. بر این مبنا هر یک از فلاسفه و متفکرانی که هگل بنیانگذار اندیشه آن‌ ها بوده و تا به امروز هست دقیقا متاثر و متوجه به این امر تاریخی هستند.

شناخت و شهرت برای هگل به عنوان متفکری جدی و اثر گذار

تکامل اندیشه فلسفی و معیار‌های اندیشه منتهی به علم سیاست و اجتماع در نزد هگل، افکار او مصادف با سال‌ های فعالیت و تحقیق وی در دانشگاه ینا محقق شد.

در همان سال‌ ها یعنی به‌ طور دقیق سال ۱۸۰۶ بود که پدیده‌شناسی ذهن یا پدیدار‌شناسی را نوشت؛ یکی از تاثیر گذارترین نوشته‌ های فلسفی که تاثیر بسزایی در آینده هگلی‌ها هم توانست بگذارد. در این زمان بود که متدلوژی هگل نیز بیش از هر نظر فلسفی دیگری در زمانه خودش اهمیت اجرایی بسزایی یافت.

فارغ از این امهات هگلی بخش عمده فلسفه اجتماعی و سیاسی هگل که مراد این مقاله نیز بر پایه آن است در کتاب فلسفه حق آمده است. توجه و دغدغه اصلی وی علاوه بر توسعه و تنظیم روابط موجود در ساختار دولت و همچنین توجه به ابزار تاثیر گذار اجتماعی بر پایه نظریه دولت مدرن بنا شده است.

پس از آن کم‌ کم نظریه اخلاقی دولت در متن فلسفه ایده‌ آلیستی آلمان پدید آمد. وی برای ربط داده‌ های درونی و ظاهری دولت در پی اثبات این نکته بود که جهان عینی نهاد‌ها و قوانین در جهان ذهنی و آگاهی انسان ریشه دارد. پس لاجرم برای اثبات این یگانگی و آشتی دادن تضادها، فلسفه‌ای مبتنی بر اندیشه روح یا ذهن عرضه کرد، چرا که دولت در اندیشه هگل جزیی از پویش تکاملی روح است که اهمیتی ارزشگذارانه و تاریخی می‌ یابد.

مبانی اثر گذاری اندیشه سیاسی و اجتماعی هگل

نکته بسیار حایز اهمیت در تفکر سیاسی و اجتماعی هگل این است که به طرز بسیار هوشمندانه‌ ای سیر تکوین تفکر فلسفی هگل منطبق با ساختاریابی اندیشه سیاسی و اجتماعی وی است.

بر خلاف برخی فلاسفه مطرح که ابتدا فلسفه فکری آن‌ ها شکل و قوام می‌ یابد و سپس دوره بعد تفکر آن‌ ها مصادف با بسط نظریه‌ های اجتماعی و سیاسی آن‌ ها می‌ شود، هگل همزمان این دو پروژه بزرگ فکری را راهبری می‌ کند. یعنی در بخش هگل جوان وی بر تاثیر‌گذاری «تاریخ» و «سنت» بر «ذهن» انسان و در نتیجه بر «شناخت انسانی» تکیه داشت.

در اندیشه هگل، تاریخ در فکر و اندیشه تاثیر می‌ گذارد و، چون هیچ چیز بدون معرفت انسان، ظهور و بروز ندارد هیچ چیز حتی انسان هم بدون تاریخ ظهور و بروز نخواهد داشت. حال برای آنکه مطلب بهتر دستگیرمان بشود باید به یاد بیاوریم که کانت اصل واقع را قبول داشت ولی شناخت و رهیابی انسان به آنان را ممکن نمی‌ دانست. اما هگل و حتی دیگران متاثر از او تفاوت ذهن و واقع را نیز در آستانه فروپاشی قرار دادند.

تاریخ و امر فراتاریخی و تاثیر این رهیافت بر اندیشه سیاسی هگل

هگل امور را به دو بخش تاریخی و فراتاریخی تقسیم می‌ کند و معتقد است که امر فراتاریخی نیز در تاریخ ظهور پیدا می‌ کند. به عقیده هگل، عقل امری فراتاریخی است که تاریخ را به دنبال خود می‌ آورد و در تاریخ ظهور و نمود پیدا می‌ کند، (عمده نظریات هگل در باب تاریخ، در کتاب «عقل در تاریخ» وی آمده است.) از این‌رو به اعتقاد وی عقل نیز تاریخ‌مند است و آنچه فراتاریخی است، فطرت است، پرسشگری از مبدا، امر فراتاریخی مشترک در میان همه انسان‌ ها را تشکیل می‌ دهد.

وی بر این باور بود که فطرت در آینده ظهور پیدا می‌ کند. تاکنون توجه بشر به پاسخ به سوال از مبدا معطوف شده بود و، چون پاسخ‌ ها متفاوت بودند، تاریخ‌ها و سنت‌ های مختلفی پدید آمده‌اند و وحدتی ظهور نیافته است.

سنت‌ ها یا آشکارا با هم مخالفند یا در تفسیر و تطبیق با یکدیگر اختلاف دارند و از آنجا که این سنت‌ ها و تاریخ‌ها بر معرفت انسان‌ ها اثر می‌ گذارند، لذا انسان‌ ها در فهم یکدیگر و فهم کسانی که دارای سنت دیگری هستند، دچار مشکل و سوء‌فهم می‌ شوند.

اما با توجه به پرسش واحدی که همیشه بوده است، نوعی وحدت در میان سنت‌ ها پدید می‌ آید و در سایه آن وحدت می‌ توان به جامعه واحد جهانی رسید. این را اگر بتوان به معنای فرمی از غایت امر اجتماعی هگل دانست، پس بی‌درنگ می‌ توان ذهن را به سمت دولت مدرنی سوق داد که پیش‌ تر در مواجهه با اندیشه سیاسی هگل عنوان شد.

اگر این مبنا را مفروض بدانیم برای فهم هگل توجه به جنبه‌ های دیگری از دوره جدید که بر اندیشه غرب موثر بوده است، ضروری است. همه اجزای یک تمدن و یک دوره تاریخ مرتبط با یکدیگرند و چنین نیست که این اجزا بر حسب اتفاق کنار یکدیگر قرار گرفته باشند.

این وجه نظر کل‌انگارانه (Holistigue) هگل است که هم به نوبه خود اساس تفکر سیاسی- اجتماعی او را شکل داده و نیز نگرش به تاریخ فلسفه غرب از حیث توجه به فلسفه‌های مضاف و نیز توجه فیلسوفان به ساختار امر و فعل سیاسی را در طول تاریخ فلسفه پس از هگل را شکل می‌ دهد.

بنیاد دولت مدرن

باز خوانی دوباره تاریخ فلسفه غرب بر مبنای نگاه هگل به دولت مدرن

فلسفه در غرب دوره جدید، صرفا یک امر فرافرهنگی در کنار سایر مسائل فرهنگی نیست، بلکه ذات و درونمایه تمدن جدید است. بر این اساس ما باید به کل فرهنگ غربی نگاه کنیم و فلسفه جدید غرب را در رابطه با سایر اجزای فرهنگی آن مورد لحاظ قرار دهیم.

بر این مبنا فلسفه قائم به عقل نیست، بلکه این عقل است که قائم به فلسفه است. فلسفه غرب در دوره جدید از آنجایی آغاز شد که مبنای پرسش اصلی در یک حرکت موثر به سمت شناخت خود عقل به جلو رفت. آری؛ «عقل چیست؟»

توجه و نگاه به این پرسش بنیادین در بزرگ‌مرد تفکر مغرب زمین ایمانوئل کانت کتاب «نقد عقل محض» را به عالم فلسفه بخشید. از این دوره به بعد است که برای فهم فلسفه غرب، باید از قالب فکری سنتی بیرون بیاییم و به اصطلاح پرسش عقل از عقل را مبنای شناخت قرار بدهیم.

آخرالامر اگر مبانی فکری صحیحی را اختیار کرده باشیم به مولفه سومی می‌رسیم. پاسخی که نهایتا غرب به این پرسش می‌ دهد، تاریخ است و آن مرحله مطلقی که در تاریخ مبنای درک انسان مدرن را تشکیل می‌ دهد، تکامل عقل است. از این‌رو زمان برای هگل به درستی می‌ تواند دوره مدرن توامان با درک درست از مفهوم عصر روشنگری باشد.

تاثیر نهضت روشنگری بر فلسفه هگل

اثر گذاری وجه فلسفی نهضت روشنگری بر هگل بسیار جدی قلمداد می‌ شود. مسائل اساسی که هگل با آن‌ ها مواجه بود، همان مسائلی بودند که نهضت روشنگری هم با آن‌ ها رو‌به‌رو شده بود و همزمان وقت آن رسیده بود که تاریخ تفکر غرب برای گسترش سیطره‌اش در دوره مدرن به هر حال پاسخ درخور عقلانیت جدید پیدا کند.

نخستین تاثیر نهضت روشنگری بر اندیشه هگل برجسته کردن مفهوم فایده انگاری در مکتب هگل بود. مکتب فایده‌انگاری، چون معیار خوب یا بد بودن رفتار‌ ها را فایده مقوم بر آن‌ ها می‌ داند، جهان و طبیعت را در خدمت انسان تلقی می‌ کند.

همان بنیان تفکری که امروزه منتقدان مدرن مدام این نگاه بسط یافته را برسر اندیشمندان مدرن می‌کوبند که با این معیار که در نهایت به خداانگاری بشر مدرن در نگاهش به طبیعت ختم شد، باعث شد تا این حجم از مشکلات و بحران‌ های متعدد و مختلف برای انسان مدرن پیش بیاید.

از سوی دیگر شناخت‌شناسی (اپیستمولوژی) معرفتی به انسان و دنیای پیرامون یا متعلق شناختش و همچنین نوع ارتباط بشر با این ساختار‌ها در مطمح نظر نهضت روشنگری قرار گرفت.

از این نظرگاه اخلاق در فلسفه هگل از آن جهت که معطوف به منفعت فردی و بهزیستی بود با وجوه فایده‌انگاری روشنگری پیوند خورد. همین مساله که اساس پرهیز از عمل ذهنی و تمرکز زاهدانه اثر گذار بر عمل بالفعل فردی داشته و دارد، یکی از ریشه‌ های مدرنیته محسوب می‌ شود.

در نگاهی به عناصر فلسفه حق هگل می‌ توان به چنین برداشتی رسید که هگل با تاکید زیاد بر این وجه اساس حق در ذهن را امری کلی می‌ داند که جایگاه دقیق و منشا آن اراده است. اراده آزاد است پس به نظام حق، حوزه آزادی عمل داده شده است. جهان بسان ذهن آدمی است که مانند طبیعت ثانوی از خود به بیرون از وجود خود وانهاده شده است.

اما وجه دیگر نهضت روشنگری که بر اندیشه هگل تاثیر گذاشت وجه آموزشی نتایج روشنگری و نیز مقومات فرهنگی آن بود. به نظر او فایده‌انگاری به صرف و محض امری مادی نیست، بلکه از آنجا که امری ذهنی است، باید بر نوعی آموزش استوار باشد.

این درست است که ارتباط فلسفه هگل با دوره مدرن بیشتر از آموزه‌ های دانشگاهی وی است و سنت فلسفی در خوانش و تحلیل‌ های هگل جایگاه بسیار بزرگ‌ تر و بیشتری دارد، اما نباید این را موقعیتی دانست که هگل امر مدرن را کمتر درک کرده است.

از قضا رویکرد اینچنین هگل است که تعریف و ظرفیت او را از شناخت و بر شناخت دولت مدرن تجربه‌ای ناب و منحصر‌به‌فرد کرده است. برای نمونه همین مبحث آموزش در نزد هگل که پیش‌ تر عنوان شد بر اساس گفته‌های خودش آموزشی بر مبنای مدرن شدن و مدرن بودن است.

روشنگری و مدرنیته به عنوان دو اصل اساسی در دولت مدرن هگلی

بیایید بپذیریم که روشنگری یک جریان (Movment) است؛ اما مدرنیته یک پروژه بزرگ هنری، فلسفی و یک وضعیت ذهنی اثر گذار در روش زیست اجتماعی است. گونه‌ ای همزیستی متقابل بر اساس اتکا بر عقل نوین در انجام امور اجتماعی است.

هنر را نیز از آن جهت مثال زدم که آن طور و آنقدر که هنر در شکل‌ گیری مدرنیته از ابتدای امر تاثیر گذار بود، شاید هنوز رویکرد‌ های دینداری، فلسفی و نگاه به امر اجتماعی و سیاسی به آن حد از پویایی و میل به تغییر نرسیده بودند.

از آغاز نهضت رنسانس تا اواسط قرن ۱۹ جامعه و تاریخ شاهد ظهور دوره‌ های متعددی بودند که در آن بسیاری از اصول پراهمیت نظیر خردگرایی، نگاه توامان با انتقاد بسیار به سنت مطرح شدند؛ دوره‌ ای که به مدرنیته شهرت یافت.

اما روشنگری، جنبش و جریانی روشنفکرانه مربوط به دوره معینی از مدرنیته و به نحوی خاص قرن هجدم بود. در واقع بیان روشنگری، همان اصولی هستند که در شکل‌ گیری و انسجام مدرنیته و ظهور گسترده آن نقش بسیار جدی در قامت سرزمینی به وسعت اروپا بازی کردند.

انسان که ملاک و معیار بسیار مهمی برای ساختار مدرنیته شده بود، به‌ طور گسترده‌تری فضیلت بسیار قدرتمندی در نسبت با هزاره قرون وسطایی یافت تا طبیعت را عاقلانه تسخیر کند و از پیشداوری و هر آنچه توضیح عقلی ندارد، بپرهیزد.

پروتستانتیسم اگر خاصه از بیان مداوم قرون وسطای یا اندیشه دین‌مداری اینجا به دنبال معنا باشد باید بگوییم که یکی از عوامل پیدایش مدرنیته از قضا همین رویکرد دینداری منتهی رویکرد بر خلاف دینداری سنتی (کاتولیک یا ارتدوکس) بود.

تقدس مالکیت خصوصی، عقل‌گرایی و طبیعت‌ گرایی، در پروتستانتیسم موجب شد تا خوشبختی زمینی به عنوان جایگزین پیشداوری‌ های غیرعقلانی مطرح شود. آنچه در واقع بر این مبنا می‌ ماند صفحه‌ای صاف بود که باید نهاد‌های مبتنی بر عقل را روی آن ساخت، ایده خوشبختی زمینی، ترقی و ساختاریابی مجدد اجتماعی بود که به نوبه خود حرف تازه‌ ای در اروپای آن روزگار می‌ توانست باشد.

بنیاد دولت مدرن

هگل فیلسوفی که مدرن بود

این مبنا به ما کمک می‌ کند تا هگل را فیلسوفی منتسب به دوره مدرنیته بدانیم، زیرا پایه روشنگری نفی انتقادی سنت‌ هاست. نفی انتقادی به معنای انکار سنت‌ ها نیست، بلکه نفی‌ای را شامل می‌ شود که در نهایت انسان منکر حضورش نمی‌ شود و چنانچه دلیلی کامل و موجه دال بر انکارش نباشد، می‌ تواند به مثابه امری سنتی وارد دوره و محدوده مدرن تلقی‌اش کند.

همین نکته مهم است که با وجود تاثیر جنبش روشنگری بر هگل، تاکید او بیشتر بر مدرنیته‌ای است که بسیاری از صاحب‌نظران و هگل‌شناسان معتقدند دولت مدرن نمی‌ تواند دولتی هگلی نباشد. در واقع مدرنیته پلی است در تکامل روح به سوی آزادی.

خود آگاهی روح مهم‌ ترین منش دوران جدید است و اندیشه انتقادی موتور محرک این خود آگاهی است. هگل که بنیاد مدرنیته را در واقع به معنای خاص کلمه عنصری ذهنی می‌ دانست بر این باور بود که آگاهی از خویشتن نیازمند آزادی، تعمیق فردیت، استقلال کنش و مهم‌ تر از همه انتقاد است. همچنین نباید فراموش کرد که هگل انتقاد را آن خصلت روح ذهنی می‌ داند که خود جزیی یا کودکی در روزگار نو است.

فهم آزادی به مثابه عنصری اصیل در آموزه‌ های سیاسی

آزادی طبق فهم هگل در قالب سه مولفه از آزادی منشعب و مطابق فهم کانت - به مثابه عالی‌ ترین شکل آزادی است که در قامت تفکر فلسفی از گذشته تا زمان هگل رسیده و شاید این هگل باشد که این معنای آزادی را از گذشته خودش به کلی جدا می‌ کند.

نزد هگل عقل-بر خلاف کانت- مشتمل بر امیال فردی و امری است که در طول تاریخ و در بستر اجتماع و دوران‌ ها تکامل می‌ تواند بیابد و به اعتلا برسد. از نظر وی عقل صرف قوانین صوری نیست؛ بلکه صورتی است که با گذر و حرکت تاریخ کمال می‌ پذیرد و صورت راستین، مطلق و کمال‌یافته خود را می‌ یابد. بنا بر این هگل برای تحقق عقل که خود آزادی و سرشت روح است، وجود بستری مناسب را ضرور می‌ داند.

هگل می‌ گفت اگر همه چیز از فرد ناشی شود، آن فرد می‌ تواند در جا‌هایی بی‌نهایت اراده آزاد خودش را پیش ببرد. اگر در جایی، مبنای بیرونی برای فرد وجود نداشته باشد، حوزه مناسبات اجتماعی متوجه خطرات بسیاری می‌ شود. از این‌رو فلسفه حق زندگی را به تصویر می‌ کشد که در آن آزادی و عقل و در یک کلام روح متحقق می‌ شود.

زندگی اخلاقی یا فلسفه سیاسی هگل پیگیری اراده‌ای است که با هستی خویش از جنینی‌ترین وجود تا متکامل‌ ترین شکل ارتقا می‌ یابد و به آزادی راستین در قالب زندگی اخلاقی می‌ رسد. بنا بر این ضرورت شکوفایی آزادی راستین- همان‌گونه که هگل آن را بیان می‌ داشت- نظام و فلسفه سیاسی هگل را که در زندگی اخلاقی بیان می‌ شود، اقتضا می‌ کند.

دولت مدرن هگلی و جامعه مدنی

دولت مدرن هگلی فقط با تمایزش از جامعه مدنی و در یک فرآیند و تحولی دیالکتیکی پدیدار می‌ شود. دولت مدرن هگل سر انجام به عنوان کلیت فرآیند رشد فردی، یعنی به عنوان نظم اخلاقی مکنون در آگهی ذهنی و مندرج در قوانین و نهاد‌های مشخص عینی و بیرونی ادراک می‌ شود.

همچنین در نظر او جامعه مدنی و دولت بیرونی مراحل یا مراتبی در روند تکامل انسانی به شمار می‌ روند. امری که در فرآیندی دیالکتیکی محقق می‌ شود. درست در همین بخش است که هگل از جامعه مدنی و لفظش عبور می‌ کند و به مفهوم دولت ضرورت می‌ رسد.

دولتی که خود مقطع و وسیله‌ ای برای رسیدن به نظام دولت اخلاقی و از همه مهم‌ تر دولتی عقلانی است. در چنین جامعه‌ای به اصطلاح بیرونی است که فرد به عنوان جزیی از نظام اجتماعی و دولت اثر گذار به کلیت فکر و اندیشه و نوعی نظام عقلایی اجتماعی می‌ رسد.

هگل آشکارا از دولت به عنوان سازمان عینی سخن گفته است. معنایی از دولت سیاسی که خودش به ساختار و شاکله دولت از منظر نظام قدرت و نهاد‌های حکومتی تاثیر گذار نگاه می‌ کند؛ خصلت اساسی دولت سیاسی که در ساختار عینی نظام سلطنت مشروطه خودش را نشان می‌ دهد و اصل اساسی‌اش متضمن اصل تفکیک قوای حکومتی یا در حکومت است.