گلاسه - زهرا کشوری: قطار گردشگری کاشان سفر به تاریخ عجیب شهر «اووی» یا آن‌ طور که می‌ گویند شهر زیر زمینی «نوش‌آباد» است. شهری که اسمش را از یکی از پادشاهان ساسانی می‌ گیرد؛ از انوشیروان ساسانی. به‌گفته «علوی»، تورلیدر کاشانی، اسم این شهر ابتدا «انوش‌آباد» بوده که بعد‌ها نوش‌آباد می‌ شود.

انوش‌آباد به معنی شادی و خرمی است. قطار گردشگری، گردشگران را در این مسیر به قلمرو انوشیروان ساسانی می‌ برد. قلمرو ساسانیان سرزمین بزرگی بود که از یک سو به تیسفون می‌ رسید و از سوی دیگر دامن به مدائن می‌ کشاند.

آن‌ طور که «علوی» می‌ گوید ساسانی‌ها بین این دو پایتخت اقامتگاه‌های مختلف برای خودشان می‌ساختند. نوش‌آباد هم اقامتگاه انوشیروان بوده؛ منزلگاهی بین ری و اصفهان.

دفاع در ۱۸ متری عمق زمین

مسافران در این مسیر با سوت قطار به ایران باستان می‌ روند، به آنجایی که کویرنشین‌ها کاشفان شگفتی‌ های زیر زمین می‌ شوند؛ جایی که سرداب و پایاب و حوضخانه می‌سازند. کاشانی‌ها اعتقاد دارند ملیت ایرانی در فلات مرکزی از زیر زمین شکل می‌ گیرد.

قنات‌ها را هم شاهد حرف‌ های خود می‌ گیرند. می‌ گویند کویرنشین‌ها مردم تمدن قنات‌ها هستند. آن‌ ها اعتقاد دارند اگر قنات‌ها نبود شهر هایی، چون کاشان، یزد و... در جغرافیای ایران شکل نمی‌ گرفت.

شهر زیر زمینی نوش‌آباد اوایل دهه ۸۰ خودش را نشان می‌ دهد تا پنج سال کاوش باستان‌شناسان، شهری پر رمز و راز را پیش روی انسان امروز بگذارد. هنوز هم گه‌گاهی این شهر بخش دیگری از خودش را پیش پای رهگذران می‌ گذارد تا دالانی دیگر به جانپناهی که ۱۴۰۰ سال پیش جان بسیاری از کویرنشینان نوش‌آباد را از حمله و تهدید‌ها نجات داده بود به روی گردشگران بازکند.

راهی که این روز‌ها گردشگران کاشان را به سمت شهر زیر زمینی نوش‌آباد می‌ برد راهی قدیمی نیست. مسیری است که میراث فرهنگی بعد از کشف شهر، از سمت آب‌انبار به شهر زیر زمینی باز کرده است. چون انسان آن روز این هوشمندی را داشته است تا راه‌ های ورودی را در دید قرار ندهد.

در دوره ساسانی ورودی‌ های شهر زیر زمینی برای لحظه‌ های ترس و دلهره، مخفی بود. قدیمی‌های نوش‌آباد می‌ گویند گاهی اوقات ورودی به شهر زیر زمینی‌ها از ته تنور خانه‌ ها می‌گذشت و گاهی اوقات جای مخفی آن در سرداب‌ها تعبیه می‌ شد تا به محض رسیدن بوی خطر، از راه مخفی به گریزگاه بگریزند.

آب‌انباری که امروز راه را برای گردشگران قطار گردشگری کاشان باز می‌ کند قدمتی ۵۰۰ ساله دارد و به دوران صفوی باز می‌گردد. آب‌انبار هم قصه شگرفی دارد. آب‌انبار گنبدی دو بادگیر. راهنمای تور می‌ گوید وقتی هوا روی زمین ۵۰ درجه باشد دمای داخل آب‌انبار، بدون برق و کولر و پنکه به ۱۰ درجه می‌ رسد. سرداب (آب‌انبار) را از سنگ‌ های کوه کرکس می‌سازند.

یک کلمن بزرگ که یک و نیم میلیون مترمکعب آب در آن جمع می‌ شود. نوش‌آبادی‌ها در ۵۰۰ سال پیش - در دوره‌ ای که صفوی‌ها حاکم بودند - می‌ دانستند چه کنند تا آب خنک و بهداشتی باشد. همین مسأله هم باعث شده امروز چند آب‌انبار نوش‌آباد را احیا کنند.

دفاع در ۱۸ متری عمق زمین

آن‌ ها می‌ دانستند که آب باید در تاریکی باشد تا نور خورشید آب شرب را سبز نکند. دو تا بادگیر روی آب‌انبار کار یخچال را می‌ کرد و باد را در زیر گنبد آن می‌چرخاند تا آب خنک بماند. کیسه زغال را بالای آب‌انبار قرار می‌ دادند تا آب بو نگیرد. در آخر هم برای ضد عفونی کردن به اندازه لازم نمک و آهک روی آب می‌پاشیدند.

کاری که امروز کلر در آب بازی می‌ کند. علوی راهنمای تور از این روش به «تصفیه طبیعی» آب یاد می‌ کند. این آب‌انبار زلزله ۲۵۰ سال پیش در زمان کریمخان زند را هم تاب می‌ آورد. آن زلزله تلفات انسانی بسیاری برجا گذاشت. آب‌انباری که ستون ندارد، اما در زلزله فرو نمی‌ریزد. علوی می‌ گوید: «چون از روش چهارچشمه در ستون آن استفاده می‌ شود.» به گفته او ایرانی دو هزار سال است که این روش را می‌ شناسند.

از راهی که میراثی‌ها برای ورود به شهر زیر زمینی در دهه ۸۰ کنده‌اند که وارد می‌شوی به طبقه دوم این شهر می‌رسی. شهر در سه طبقه ساخته شده است. کانال‌هایی سرپوشیده در میان طبقات کنده شده که هم نقش تهویه هوا را داشته‌اند و هم افراد را از طبقات مختلف گذر می‌ دهند.

روی دیوار کانال‌ها حفره‌ هایی هست که باستان‌شناسان به آن «پاکنه» می‌ گویند. سرویس بهداشتی‌ها ساختار «ال» مانند دارند، چون نمی‌ توانستند برای سرویس‌ ها «در» بگذارند به این شکل از دیده‌ ها پنهان می‌ ماندند. تعبیه اتاقک‌ های اسکان موقت هم جالب است. دو اتاق رو به‌ روی هم به یک اتاق تک می‌ رسد.

این شیوه ساخت تا انتهای تونل ادامه دارد. «فکری»، دیگر راهنمای تور کاشان می‌ گوید: «یکی از فرضیه‌ ها این است که اتاق‌ های رو‌به‌رو برای خانواده‌ های پرجمعیت و تک اتاق‌ ها برای کم‌جمعیت‌ها ساخته شده‌ اند.» اتاقک‌ ها و راهرو‌ها را با «پیه‌سوز» روشن می‌ کردند.

روی دیوار‌ها حفره‌ هایی ایجاد می‌ کردند و پیه‌سوز‌ها را در آن قرار می‌ دادند. برای تهیه روشنایی پی‌سوزها، چربی حیوان‌ها را می‌ سوزاندند و آب و نمک اضافه می‌ کردند. به گفته فکری نمک باعث می‌ شد تا روشنایی حاصله دوده نکند و اکسیژن فضا از بین نرود.

چرا نوش‌آباد را در زیر زمین ساختند؟

نوش‌آباد پناهگاهی است در مسیر جاده ابریشم و منزلگاهی بین ری و اصفهان. مسیر تجارت جهانی بوده و بهانه‌های زیادی برای حمله به آن وجود داشته است. اما چرا مردم به زیر زمین پناه می‌ برند؟ فکری می‌ گوید: «هیچ عارضه طبیعی که مردم نوش‌آباد بتوانند - در زمان خطر- در پناه آن جای بگیرند وجود ندارد.

نه کوهی، نه جنگلی تا چشم کار می‌ کند کویر است و دشت. به همین خاطر در زیر شهرشان این شهر دستکند را می‌سازند.» اسکان در این جان‌پناه موقت بوده و به محض رفع خطر مردم دوباره به روی زمین بازمی‌گشتند. البته باستان‌شناسان بر این باورند که مردمان آن زمان، برای دورانی طولانی‌مدت در این مجموعه سکونت داشته‌اند.

محققان نظریه‌ های متعددی درباره شهر زیر زمینی نوش‌آباد ارائه کرده‌ اند از جمله، در امان ماندن از گرمای شدید یا جنگ‌ های تاریخی یا حفاظت در برابر تشعشعات خورشیدی سبب شده این شهر را در عمق ۱۸ متری زمین بسازند. وسعت شهر زیر زمینی چهار کیلومتر است که زیر بافت تاریخی شهر قرار دارد.

دفاع در ۱۸ متری عمق زمین

سیلی که شهر زیر زمینی را دفن می‌ کند

نوش‌آباد شهری سیل‌خیز است. سال ۱۳۳۵ سیل عظیمی به سمت آن روانه می‌ شود که تلفات جانی زیادی به‌ جا می‌ گذارد. این سیل تمام مسیر‌های منتهی به شهر زیر زمینی را مسدود می‌ کند. وقتی باستان‌شناسان شهر را کشف می‌ کنند، نوش‌آباد باستانی تا ارتفاع یک متر زیر رسوب‌ها دفن شده بود.

«زهرا ساروخانی» باستان‌شناس این مجموعه را یکی از بزرگ‌ ترین شاهکار‌ های مهندسی جهان باستان در دنیا می‌ داند که در عمق ۱۸ متری زمین کنده شده و امکانات پیچیده و ویژه‌ای دارد.

جنس شهر خاک رس است و با هر رطوبتی سفت‌تر و محکم‌ تر می‌ شود. این نکته را شهروندانش در ۱۴۰۰ سال پیش می‌ دانستند. شهری سه طبقه که برای ورود به آن اول باید به طبقه منفی‌سه بروید. ورود از طبقه پایین به طبقات بالا یکی از سیاست‌ های دفاعی ساسانیان بود.

علوی راهنمای تور شهر دستکند باستانی می‌ گوید این شیوه ساخت باعث می‌ شد تا دشمن دست به سر، سرگردان و گیج شود و فریب بخورد. او می‌ گوید: «سقف تونل‌ها را عمداً کوتاه می‌ساختند تا دشمن برای ورود مجبور شود سرش راخم کند.

وقتی کسی خم می‌ شود دیگر خلع سلاح می‌ شود، چون مثلاً نمی‌ تواند از شمشیرش استفاده کند. همچنین عرض تونل فقط جای یک نفر را دارد یعنی چند نفر همزمان نمی‌ توانند وارد شوند و مجبورند یک نفر یک نفر و پشت سر هم وارد شوند.» او ایجاد دریچه‌ها بین طبقات را هم یک سیاست دفاعی می‌ داند و می‌ گوید: «از آن‌ ها به‌ عنوان تله استفاده می‌ کنند، چون کسی که با جغرافیای اینجا آشنا نبود، داخل دریچه‌ها می‌افتاد.

دفاع در ۱۸ متری عمق زمین

این افتادن باعث ترس می‌ شد و اثر روانی آن باعث ضعف دشمن می‌ شد.» شهر باستانی نوش‌آباد هم به قلعه‌های اطراف راه داشته هم به خارج از شهر. هم چاه اکسیژن دارد و هم چاه هوا. یکی از جاذبه‌ ها برای گردشگران چاه اکسیژن طبقه دوم شهر باستانی است که آن‌ ها وقتی دست‌ هایشان را روی چاه می‌ گیرند حرکت باد و اکسیژن را به وضوح احساس می‌ کنند.

نوش‌آباد به قنات‌های اطراف شهر هم راه دارد که مردم در زمان خطر بتوانند از طریق آن‌ ها جان خود را نجات بدهند. اهالی نمی‌ توانستند از هرجای خانه‌ هایشان در روی زمین به این شهر دستکند زیر زمینی بیایند، باید از طبقه سوم به طبقه دوم می‌ آمدند و از دوم به طبقه اول.

چرا؟ علوی راهنمای تور می‌ گوید: «فرض کنید دشمن بخواهد از پایین وارد شهر زیر زمینی شود. هرکس که بالا باشد روی سر کسی که وارد می‌ شود مسلط است، پس این طریق ساخت یک شهر دستکند دفاعی است.» او دلایل دیگری هم دارد.

علوی می‌ گوید: «فرض کنید آن یک نفر را می‌ زدند، چون تونل جای یک نفر بیشتر را نداشته، پس با ایجاد سدمعبر دشمن معطل می‌ شد. در نتیجه فرصت آمادگی بیشتر برای دفاع به وجود می‌ آید.» این شهر به شهر تاریخی نیاسر هم وصل است. نوش‌آباد در کویر و نیاسر در کوهستان.

نوش‌آباد چگونه پیدا شد؟

آن‌ طور که «زهرا ساروخانی» مدیر پایگاه میراث فرهنگی نوش‌آباد تعریف می‌ کند سال ۸۰ یکی از اهالی شهر نوش‌آباد به میراث فرهنگی می‌ گوید در منطقه شیخ‌آباد شهر کنونی نوش‌آباد یک شهر زیر زمینی وجود دارد. آن روز کارشناسان به منطقه می‌ آیند و یک ماه زمین را می‌ کنند، اما دست خالی برمی‌ گردند.

چاه را پر می‌ کنند و دفتر آن شهر ناشناخته بسته می‌ شود. دو سال بعد حسین میرزاجانی یکی از اهالی محله «ده بالا» به باستان‌شناسان خبر می‌ دهد که وقتی در حال حفر چاه فاضلاب خانه‌ اش بوده به شهری زیر زمینی می‌ رسد. قصه شهر زیر زمینی نوش‌آباد با دالان‌های پر رمز و رازش از خانه میرزاجانی شروع می‌ شود.

شهری که تاریخ ساسانی‌اش اثبات شده، اما باستان‌شناسان احتمال می‌ دهند که به دوره اشکانی برسد. این شهر به گفته ساروخانی تا دوره قاجار کاربری داشت. او هم کاربری این شهر را دفاعی و پناهگاهی می‌ داند. بویژه در زمانی که مغول‌ ها به سراسر ایران حمله می‌ کنند.

دفاع در ۱۸ متری عمق زمین

کویر ابوزیدآباد آخرین ایستگاه قطار گردشگری

مسافران قطار گردشگری کاشان بعد از گشت‌و‌گذار در شهر زیر زمینی نوش‌آباد به کویر ابوزیدآباد می‌ روند؛ کویری که هم خانه بومگردی دارد هم شتر سواری. در خانه‌ های بومگردی می‌ توان غذای محلی خورد، شتر سواری کرد و به تماشای ستاره نشست.

قطار گردشگری کاشان یک تور یک‌روزه است. صبح زود مسافران را به تاریخ نوش‌آباد می‌ برد. خانه‌ های تاریخی کاشان را پیش رویشان می‌ گذارد و در کویر ابوزیدآباد توقف می‌ کند و شب هم به تهران بر می‌ گرداند.